Odyogram nasıl okunur? İşitme testi sonucunuzu anlamak

Odyogram nedir, nasıl okunur?

Odyogram, saf ses odyometrisi adı verilen işitme testinin sonuç grafiğidir. Test sırasında kulaklıktan farklı perdelerde tonlar dinletilir ve her kulak için, her frekansta duyabildiğiniz en kısık ses bulunur. Bu değere işitme eşiği denir: tonu denemelerin yaklaşık yarısında duyabildiğiniz en düşük seviye. Grafikteki her işaret bir eşiği gösterir.

Yatay eksen: frekans (Hz)

Frekanslar grafiğin üstünde ya da altında yazar. Soldan sağa doğru pesten tize gidilir. Genellikle 250 ile 8000 Hz arası ölçülür; bazı odyogramlarda 125 Hz de yer alır, gerektiğinde 3000 ve 6000 Hz gibi ara frekanslar eklenir. Kalın sesler ve sesli harflerin büyük kısmı sol tarafta, kuş cıvıltısı ve "s, ş, f" gibi ünsüzler sağ taraftadır.

Dikey eksen: ses şiddeti (dB HL)

Sol kenarda desibel değerleri bulunur; çoğu odyogramda en üstte −10, en altta 120 dB HL yazar. Asıl bilmeniz gereken şu: grafikte yukarısı daha iyi işitme demektir. Bir işaret ne kadar aşağıdaysa, o frekansı duymanız için sesin o kadar yükseltilmesi gerekmiştir.

Odyogram işaretleri ne anlama gelir?

Her kulak ayrı ayrı ve iki yolla ölçülür. Hava yolu ölçümünde ses kulaklıktan verilir; dış kulak, orta kulak ve iç kulağın tamamından geçer. Kemik yolu ölçümünde ise kulak arkasındaki kemiğe küçük bir titreşim cihazı yerleştirilir. Ses, dış ve orta kulağı büyük ölçüde atlayarak doğrudan iç kulağa ulaşır. Yaygın kullanılan işaretler şunlardır:

İki kulak arasında belirgin fark olduğunda, test edilen kulağa verilen ses kafatası üzerinden diğer kulağa geçip orada duyulabilir. Bunu önlemek için iyi duyan kulağa hafif bir hışırtı sesi verilir; buna maskeleme denir. Maskeli ölçümlerde işaret değişir, böylece ölçümün nasıl yapıldığı grafikten anlaşılır. İşaret ve renkler merkeze ya da cihaz yazılımına göre küçük farklılıklar gösterebilir; odyogramın kenarındaki açıklama kutusu (lejant) her zaman yol gösterir.

Kaybın derecesi: işaretler ne kadar aşağıda?

Derece çoğu zaman tek bir ortalamayla ifade edilir. Genellikle 500, 1000 ve 2000 Hz'deki eşiklerin ortalaması alınır; buna saf ses ortalaması denir. Bazı merkezler hesaba 4000 Hz'i de katar. İşitme kaybı rehberimizde de kullandığımız yaygın sınıflama şöyle:

Sınıflamalar kaynağa göre birkaç desibel farklılık gösterebilir. Daha önemlisi, ortalama tek bir sayıdır: pes frekanslarda normal, tizde orta derecede kaybı olan biri "hafif" bir ortalamayla görünebilir. Bu yüzden derecenin yanında eğrinin şekline de bakılır.

Eğrinin şekli ve kaybın tipi

Sık görülen şekiller

• Düz: Eşikler bütün frekanslarda benzer seviyededir.
• Tize doğru inen (eğimli): Pes frekanslar daha iyi, tizler daha kötüdür; eğri sağa doğru aşağı iner. Yaşa bağlı işitme kaybında en sık görülen tablodur ve "duyuyorum ama anlamıyorum" şikâyetinin başlıca nedenidir.
• Yükselen (ters eğim): Kayıp pes frekanslarda daha fazladır. Daha seyrek görülür; nedeninin bir KBB hekimince değerlendirilmesi yerinde olur.
• Gürültü çentiği: Eğri 3000–6000 Hz arasında, çoğu zaman 4000 Hz civarında bir çukur yapar ve 8000 Hz'de kısmen toparlanır. Uzun süre yüksek gürültüye maruz kalmayla sık ilişkilendirilir; ancak bu görüntü tek başına tanı koydurmaz.

Hava yolu ile kemik yolu arasındaki fark

Kaybın tipini anlamak için hava yolu (O, X) ve kemik yolu (<, >) işaretleri karşılaştırılır. Aradaki mesafeye hava-kemik aralığı denir.

• Sensörinöral kayıp: Hava ve kemik yolu işaretleri birlikte aşağıdadır, aralarında anlamlı bir fark yoktur. Sorun iç kulakta ya da işitme sinirindedir; yaşa ve gürültüye bağlı kayıplar bu gruptadır.
• İletim tipi kayıp: Kemik yolu normal bölgede, hava yolu ise aşağıdadır. İç kulak sağlıklıdır ama ses dış ya da orta kulakta engele takılır. Kulak kiri tıkacı, orta kulakta sıvı ya da kulak zarı sorunları sık nedenlerdir; çoğu tıbbi olarak tedavi edilebilir.
• Mikst kayıp: Kemik yolu da aşağıdadır, hava yolu ise ondan daha da aşağıdadır. İki tür birlikte görülür.

Birkaç desibellik farklar ölçüm değişkenliğinden kaynaklanabilir. Birden fazla frekansta tekrarlayan belirgin bir aralığı yorumlamak ise uzmanın işidir.

Konuşma muzu ve konuşma testleri

Normal sohbet seviyesindeki konuşma seslerini odyogram üzerine yerleştirdiğinizde muza benzeyen bir alan oluşur; bu alana konuşma muzu denir. Sınırları kaynağa göre değişse de kabaca 250–4000 Hz ve 20–60 dB HL arasına yayılır. Sesli harfler pes ve güçlüdür. "s, ş, f" gibi ünsüzler ise tiz ve zayıftır, bu yüzden muzun sağ üst ucunda yer alır. Muzun sınırları dile göre biraz değişir; ama seslilerin güçlü, ünsüzlerin zayıf olması Türkçede de geçerlidir.

Okuması kolaydır: işaretleriniz muzun üzerindeyse normal konuşmanın seslerini duyarsınız. İşaretler muzun içine ya da altına indikçe o bölgedeki seslerin bir kısmı ya da tamamı kaçar. Tiz tarafta muzun altına inen bir eğri, kelimeyi ayırt ettiren ünsüzlerin duyulmadığını gösterir.

Ton testinin yanında konuşma testleri de yapılabilir:

• Konuşmayı alma eşiği (SRT): Dinletilen kelimelerin yarısını doğru tekrar edebildiğiniz en kısık seviyedir ve dB HL olarak yazılır. Ton testindeki ortalamayla uyumlu olması beklenir.
• Konuşmayı ayırt etme skoru (SD): Rahat duyacağınız bir seviyede verilen kelimelerin yüzde kaçını doğru tekrar ettiğinizi gösterir. Yüksek bir skor, cihazla konuşmayı anlamada iyi fayda beklenebileceğini düşündürür. Düşük bir skor ise ses duyulur hâle gelse bile netliğin sınırlı kalabileceğine işaret eder.

Sonuç kâğıdınızda bir de timpanometri grafiği görebilirsiniz. Kulak kanalına yerleştirilen yumuşak bir uçla basınç hafifçe değiştirilir ve kulak zarının hareketliliği ölçülür. Bu ölçüm orta kulakta sıvı ya da basınç sorunu olup olmadığı hakkında bilgi verir; sonuç genellikle A, B, C gibi harflerle tiplendirilir ve odyogramdaki hava-kemik aralığıyla birlikte değerlendirilir.

Örnek: bir odyogramı adım adım okuyalım

Aşağıdaki değerler tamamen örnektir ve yalnızca okuma mantığını göstermek için seçildi. Sağ kulakta hava yolu (O) eşikleri şöyle olsun: 250 Hz'de 15, 500 Hz'de 20, 1000 Hz'de 25, 2000 Hz'de 40, 4000 Hz'de 55 ve 8000 Hz'de 65 dB. Sol kulak (X) her frekansta birkaç desibel farkla benzer seyrediyor. Kemik yolu işaretleri hava yolu işaretleriyle aynı hizada. Konuşmayı ayırt etme skoru iki kulakta da %88.

1. Eksenlere bakın: 1000 Hz'e kadar işaretler 25 dB çizgisinin üstünde; pes sesler normal sınırda duyuluyor.
2. Şekli belirleyin: 2000 Hz'den itibaren eğri sağa doğru aşağı iniyor. Bu, tize doğru inen (eğimli) bir kayıp.
3. Dereceyi hesaplayın: 500, 1000 ve 2000 Hz'in ortalaması yaklaşık 28 dB, yani "hafif". Ancak 4000 Hz'de orta, 8000 Hz'de orta–ileri düzeyde kayıp var; ortalama tabloyu tek başına eksik anlatıyor.
4. Tipi belirleyin: Hava ve kemik yolu arasında aralık yok; kayıp sensörinöral.
5. İki kulağı karşılaştırın: Sonuçlar birbirine yakın, yani kayıp simetrik.
6. Konuşma muzuna bakın: Sesli harfler duyuluyor; "s, ş, f" gibi tiz ünsüzlerin bölgesinde ise işaretler muzun altına iniyor.

Bu tablodaki biri büyük olasılıkla sessiz bir odada sohbeti rahat takip eder; kalabalıkta, televizyonda ve kadın ya da çocuk seslerinde ise zorlanır. %88'lik skor, uygun ayarlanmış bir cihazla konuşmayı anlamada iyi fayda beklenebileceğini düşündürür. Kendi sonucunuzu ise mutlaka uzmanınızla birlikte yorumlayın.

Sonuç işitme cihazı için ne anlama gelir?

Odyogram, cihaz seçiminin ve ayarının başlangıç noktasıdır:

• Ayar: Cihazın her frekansta ne kadar güçlendirme yapacağı, odyogramdaki eşiklere göre bilimsel hedef formüllerle hesaplanır. Ardından sizin geri bildiriminize göre ince ayar yapılır; cihaz uygulama ve ayar sürecinin temeli budur.
• Güç ve tip: Hafif ve orta kayıplarda küçük kanal alıcılı (RIC) ya da kulak içi modeller çoğu zaman yeterlidir. İleri ve çok ileri kayıplarda güçlü kulak arkası modeller öne çıkar; derin kayıplarda implant da değerlendirilebilir.
• Eğrinin şekli: Kayıp yalnızca tiz frekanslardaysa kulak kanalını açık bırakan bir kubbe, pes seslerin doğal yoldan girmesine izin verir. Pes frekanslarda da kayıp varsa kanalı daha fazla kapatan bir kubbe ya da kişiye özel kalıp gerekebilir.
• İki kulak: Kayıp iki kulaktaysa genellikle iki cihaz önerilir. Ayrıntıları tek kulak mı, çift kulak mı rehberimizde bulabilirsiniz.
• Beklenti: Konuşmayı ayırt etme skoru, cihazdan ne kadar netlik beklenebileceği konusunda yol gösterir.

Yine de odyogram tek başına karar vermez. Kulak kanalınızın yapısı, el beceriniz, telefon kullanımınız ve görünüm tercihiniz de seçimi etkiler. Merkezimizde işitme testi ücretsizdir; Phonak, Oticon, Unitron ve Signia modellerini aynı yerde karşılaştırır, satın almadan önce kaybınıza göre ayarlanmış cihazı ücretsiz denersiniz. Ayar, bakım ve tamir için de Ümraniye'de aynı adrese gelirsiniz.

Elinizde henüz bir odyogram yoksa online ön testimiz başlamak için fikir verebilir. Ancak ev kulaklıkları kalibre olmadığından bu testin grafiği gerçek bir odyogramın yerini tutmaz ve tanı koymaz. Kesin sonuç için kalibre edilmiş ekipmanla yapılan bir ölçüm gerekir; ücretsiz işitme testimiz için randevu alabilirsiniz.

Kaynaklar

• Audiograms and Hearing Loss Configuration — Communication Health Support Association (ASHA)
• Degree of Hearing Loss — Communication Health Support Association (ASHA)
• Audiometry — MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine
• World report on hearing — World Health Organization